A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U W X Y Z

Wyniki wyszukiwania dla wyrażenia '0':

Anihilacja

zanikanie cząstki i jej antycząstki w wyniku ich zderzenia. Powstała w zderzeniu energia jest unoszona przez fotony lub mezony. Na przykład energię wytworzoną w zderzeniu elektronu z pozytonem unoszą dwa fotony, każdy o energii co najmniej 0,511 MeV (co odpowiada sumie energii spoczynkowych anihilujących cząstek plus ich energia kinetyczna). Gdy anihilują nukleony ich energia unoszona jest przez mezony.W wyniku anihilacji dowolnej pary cząstka-antycząstka powstawać mogą również pary innych cząstek-antycząstek.

Atom

najmniejsza część (ilość, porcja) pierwiastka chemicznego; składa się z jądra, zawierającego dodatnio naładowane protony i obojętne neutrony, oraz rozmieszczonych na powłokach ujemnie naładowanych elektronów; w obojętnym atomie liczba elektronów równa się liczbie protonów (w najprostszym atomie wodoru - 1 proton i 1 elektron); atom pozbawiony 1 lub więcej elektronów stanowi jon dodatni; liczba protonów w jądrze (tak zwana liczba atomowa) określa pierwiastek chemiczny; jądra atomowe, które mają taką samą liczbę protonów, lecz inne liczby neutronów nazywają się izotopami danego pierwiastka. Jądro skupia prawie całą masę atomu; protony i neutrony (czyli tzw. nukleony) są w jądrze powiązane siłami jądrowymi; ok. 270 jąder stanowi układ trwały, ponad 1100 nietrwały (jądra promieniotwórcze); masa jądra jest mniejsza od sumy mas tworzących go nukleonów; różnica tych mas stanowi energię wiązania jądra atomu; część tej energii wydziela się podczas rozszczepienia jądra atomowego.

Atom gorący (odrzutu)

atom po rozpadzie promieniotwórczym, posiadający dużą energię kinetyczną odrzutu (do 0,6 MeV) spowodowaną emisją cząstki (cząstek) w czasie rozpadu. Energia odrzutu jest wielokrotnie większa od energii wiązań chemicznych, przez co atom gorący zrywa wiązania chemiczne i można łatwo wydzielać je z danej substancji.

Betatron

akcelerator cząstek służący do wytwarzania wysokoenergetycznych elektronów (do 340 MeV) do celów naukowych oraz do otrzymywania wysokoenergetycznych promieni X. Elektrony są przyspieszane dzięki indukcji elektromagnetycznej w toroidalnym pierścieniu próżniowym. Ten typ akceleratora po raz pierwszy skonstruował w 1939r. Donald William Kerst.

Bewatron

potoczna nazwa synchrotronu protonowego. Nazwa powstała od nazwy jednostki energii BeV, czyli "billion" elektronowoltów - chodzi oczywiście o jednostkę amerykańską, czyli 109, obecnie używa się jednostki MeV = 109 eV

Biblis

miejscowość w Niemczech (Hesja), w pobliżu Wormacji; ok. 8 tys. mieszkańców; 2 elektrownie jądrowe o mocy 1 146 MWe i 1 300 MWe.

Ciężka woda, D2O, tlenek deuteru

występuje w zwykłej wodzie w ilości poniżej 0,02 %. Ciężką wodę można zatężyć metodą elektrolityczną, destylacją frakcyjną lub poprzez wymianę chemiczną (za pomocą HD lub HDS). Ma mniejszy iloczyn jonowy, gorsze przewodnictwo elektryczne i gorzej rozpuszcza sole aniżeli woda zwykła. Różni się także temperaturą topnienia (3.82°C) i temperaturą wrzenia (101.4°C). Spełnia rolę moderatora w reaktorach jądrowych.

CP-1, Chicago Pile 1

pierwszy na świecie reaktor jądrowy uruchomiony 2 XII 1942r. przez E. Fermiego w podziemiach stadionu piłkarskiego w Chicago. Zawierał 6 t metalicznego uranu i 34 t tlenku uranu, posiadał moderator grafitowy. Osiągał moc 200 W. W 1943 przeniesiono go do Argonne National Laboratory (ANL), gdzie po udoskonaleniach uruchomiono go ponownie jako CP-2.

Cyklotron

cykliczny akcelerator cząstek pozwalający rozpędzać ciężkie cząstki naładowane za pomocą szybko zmiennego napięcia rzędu 100 kV.

Cyrkon , Zr, zirkonium

pierwiastek chem. należący do grupy tytanowców; l. atom. 40, m. atom. 91,224, temp. topn. 1852°C, temp. wrz. 4370°C, gęstość 6,5 g/cm3; posiada pięć izotopów trwałych; srebrzystobiały metal odporny na działanie kwasu, zasad i korozję; kryształy heksagonalne; w związkach występuje w stopniu utlenienia +4 (w stopniach +2 i +3 związki b. nietrwałe); tworzy związki kompleksowe; do najważniejszych minerałów cyrkonu należą cyrkon ZrSiO4 i baddeleit ZrO2; stosowany jako składnik stopowy stali używanych do budowy elementów w reaktorach jądrowych.

Dawka graniczna

maksymalna dawka równoważna, ponad tło naturalne, przy jakiej narażenie radiacyjne jest uznawane za bezpiecznie małe. Dla ogółu ludności jako dawkę graniczną przyjmuje się wartość 1 mSv/rok (100 mrem/rok), dawniej było to 5 mSv/rok (500 mrem/rok). Dla ludzi zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące jako dawkę graniczną przyjmuje się 50 mSv/rok (5 rem/rok).

Dawka pochłonięta, D

energia promieniowania przenikliwego pochłonięta w jednostce masy danego ciała. Dawkę pochłoniętą wyraża się w grejach (Gy) lub radach (rad). Dawkę pochłoniętą w jednostce czasu nazywa się mocą dawki. Moc dawki na poziomie 2 mGy/rok (0.2 rad/rok) jest typowa dla tła naturalnego. W terapii nowotworowej chora tkanka zabijana jest dawką (aplikowaną miejscowo) 0.1 kGy (10 krad ), dawki pochłonięte niszczące strukturę materiałów są rzędu od dziesiątek MGy (G rad) do dziesiątek GGy (T rad). W przypadku organizmów żywych bardziej adekwatnym pojęciem niż dawka pochłonięta jest dawka równoważna.

Einstein Albert (1879-1955)

jeden z najwybitniejszych fizyków w historii nauki. Urodzony w Niemczech (Ulm) w rodzinie żydowskiej, studiował w Zurychu, a pracę zawodową rozpoczął w Bernie jako urzędnik bankowy. Po opublikowaniu pierwszych doniosłych prac (o ruchach Browna i korpuskularnej teorii światła) został w 1909 profesorem uniwersytetu w Zurychu, następnie w Pradze, później w Pruskiej Akademii Nauk w Berlinie, a od 1933, zmuszony do emigracji po dojściu Hitlera do władzy, w Institute of Advanced Study w Princeton (USA). Opracował podstawy kwantowej teorii pola elektromagnetycznego, szczególną (1905) i ogólną (1916) teorie względności. W 1921 został laureatem Nagrody Nobla za podstawowe prace teoretyczne dotyczące natury światła. Inicjator Manhattan Project. Później pracował nad unifikacją teorii oddziaływań grawitacyjnych i elektromagnetycznych, ale bez sukcesów. Pomimo wkładu w rozwój korpuskularnej teorii światła (zjawisko fotoelektryczne) był przeciwnikiem mechaniki kwantowej, a szczególnie jej tzw. interpretacji kopenhaskiej (N. Bohr) opartej na pojęciu prawdopodobieństwa. Zgodnie z teorią względności Einsteina przestała istnieć przestrzeń trójwymiarowa, nieskończona, podobna do olbrzymiego naczynia wypełnionego rzeczami. Podobnie jak czas, zaczęła być rozumiana względnie, jako każdorazowo wyznaczona przez znajdujące się w niej i poruszające ciała. Teoria względności stała się przyczyną zmian myślenia nie tylko w naukach ścisłych, ale także przyrodniczych, w filozofii, oraz oddziałała na twórczość literacką i artystyczną XX w.

Elektron

pierwsza odkryta cząstka elementarna. Należy do klasy cząstek zwanych leptonami. Elektrony są bardzo lekkimi, ujemnie naładowanymi cząstkami, będącymi składnikami atomów na zewnątrz jąder atomowych. Masa elektronów wynosi 9 x 10-31 kg, około jednej dwutysięcznej masy najlżejszego atomu - wodoru. Elektrony mają rozmiar zerowy i uważane są zatem za "cząstki punktowe". Są one nośnikami prądu elektrycznego w metalach.

Emanacja

dawna nazwa izotopów radonu, które występują w przyrodzie: radon 222Rn (z rozpadu naturalnego radu), radon 220Rn (z rozpadu naturalnego toru) i radon 219Rn (z rozpadu naturalnego uranu).

Energetyka jądrowa

zespół zagadnień związanych z uzyskiwaniem na skalę przemysłową energii z rozszczepienia ciężkich jąder pierwiastków (głównie uranu 235U). Energię tę pozyskuje się w elektrowniach jądrowych (reaktor jądrowy), w reaktorach służących do napędu okrętów, w zasilaczach izotopowych (SNAP) itd. Energetyka jądrowa obejmuje również problemy związane z wydobyciem uranu, przeróbką paliwa jądrowego oraz składowaniem odpadów jądrowych. Pierwsze elektrownie jądrowe pojawiły się w latach pięćdziesiątych, dynamiczny rozwój tej dziedziny rozpoczął się w 2. poł. lat sześćdziesiątych, w związku z wzrostem kosztów energii uzyskiwanej ze spalania kopalin. Rozwój ten został prawie wstrzymany po katastrofie w Czarnobylu. Na świecie zainstalowane są elektrownie jądrowe o łącznej mocy 274,5 GW, wytwarzanej przez 429 bloków energetycznych. (Dla porównania: energetyka węglowa posiada moc zainstalowaną równą 1614,1 GW, elektrownie wodne 566,8 GW, dane z końca lat osiemdziesiątych). Wielkości rocznej produkcji energii elektrycznej w elektrowniach jądrowych wskazuje na większe w nich wykorzystanie zainstalowanej mocy (kolejno: jądrowe: 1560, węglowe 6350, wodne 2030 TWh). Najwięcej energii elektrycznej uzyskuje się z energetyki jądrowej w USA (rocznie 527 TWh, 108 reaktorów) i Francji (260 TWh, 55 reaktorów). Potęgami są tu również Japonia, Rosja, Ukraina i RFN. Największy procentowo udział energetyki jądrowej w produkowanej energii elektrycznej ma obecnie Litwa (ok. 80%), Francja (69,9%) i Belgia (65,5%). Największe kontrowersje wokół energetyki jądrowej związane są z problemem powstawania, transportu i składowania odpadów promieniotwórczych.

Ewa

pierwszy w Polsce doświadczalny reaktor jądrowy, uruchomiony w Instytucie Badań Jądrowych w Świerku pod Warszawą (obecnie Instytut Energii Atomowej) 14 czerwca 1958r. Była to konstrukcja radziecka, typu WWR-S, o mocy cieplnej pierwotnie równej 2 MW, gdzie paliwem był wzbogacony do 10% uran, moderatorem i chłodziwem natomiast zwykła woda. W 1963 i 1967 reaktor modernizowano, m.in. zwiększając wzbogacenie paliwa (dodając również układy zwiększające bezpieczeństwo eksploatacji), w wyniku czego jego moc cieplna wzrosła kolejno do 4 MW i 10 MW. Strumień neutronów w reaktorze osiągał wartość 1014 n/cm2s. Reaktor ten był wykorzystywany do produkcji izotopów promieniotwórczych, corocznie pracując przez ok. 3500 godz. Wiązki neutronów z reaktora EWA przez ponad 30 lat wykorzystywano do badań struktury materiałów. Dyfrakcja i rozpraszanie neutronów na strukturach krystalicznych dostarczały informację o budowie i o dynamice sieci krystalicznych, o ich właściwościach. Izotopy uzyskiwane z substancji naświetlanych w rdzeniu reaktora były podstawowym narzędziem w rozwoju zastosowań technik jądrowych: diagnostyki i terapii medycznej, zastosowań przemysłowych, badaniach naukowych. W oparciu o reaktor EWA rozwinęły się takie działy nauki i techniki jak fizyka reaktorowa, inżynieria reaktorowa, elektronika jądrowa. Instytut Badań Jądrowych był znaczącym w świecie centrum rozwoju badań neutronowych, zastosowań technik jądrowych, wytwarzaniu izotopów i związków znaczonych izotopami radioaktywnymi, fizyki i techniki reaktorowej. Reaktor ten był jednym z najlepiej i najdłużej eksploatowanych jądrowych reaktorów badawczych na świecie. Eksploatację reaktora zakończono w 1995 roku, a w 1997 roku rozpoczęto proces likwidacji ("decommissioning"). W 2002 roku osiągnięto stan określany w odpowiednich przepisach jako zakończenie fazy drugiej, to znaczy dokonano usunięcia z reaktora paliwa jądrowego oraz wszystkich substancji promieniotwórczych, których poziom aktywności może mieć znaczenie z punktu widzenia ochrony radiologicznej. Dalsze prace wstrzymano, nie przewidując obecnie doprowadzenia likwidacji do stanu "zielonej trawy" (faza trzecia), gdyż planuje się zainstalowanie w korpusie osłony biologicznej bloku reaktora suchego przechowalnika paliwa z reaktorów EWA i MARIA.

Fermi Enrico (1901-1954)

wybitny włoski fizyk teoretyk, profesor uniwersytetów w Rzymie, Nowym Jorku i Chicago. Zaprojektował pierwszy reaktor jądrowy (CP-1), był jedną z czołowych postaci Manhattan Project, kierując w latach 1942-1947 pracami nad produkcją bomby atomowej. Podał teorię rozpadu beta (1934), opracował statystykę cząstek o spinie połówkowym (Fermiego-Diraca statystyka), w 1938 otrzymał Nagrodę Nobla za badanie sztucznych ciał promieniotwórczych (pierwszy wytworzył sztuczne radioizotopy).

Foton

kwant energii pola elektromagnetycznego, cząstka elementarna o masie spoczynkowej m0 = 0, liczbie spinowej s = 1, nie posiadająca ładunku elektrycznego ani momentu magnetycznego, poruszająca się z prędkością światła w próżni. Foton jest porcją (kwantem) promieniowania elektromagnetycznego; jego energia (E), pęd (p) i masa relatywistyczna (m) zależą od częstotliwości promieniowania i są równe: E = hλ, p = hλ /c, m = h λ /c2, gdzie: h = 6,62491 x 10-34 Js - stała Plancka. Fotony powstają w wyniku przejścia atomu lub jądra atomowego z wyższego na niższy poziom energetyczny. I odwrotnie - gdy atom lub jądro pochłania foton, to przechodzi z niższego na wyższy poziom energetyczny. Ponieważ różnica energii pomiędzy poziomami energetycznymi jest ściśle określona, wielkość fotonów emitowanych lub absorbowanych przez dany atom lub jądro nie może być dowolna, lecz jest równa tej różnicy. Wynikiem absorpcji fotonu może być zjawisko fotoelektryczne lub fotoreakcja jądrowa. Hipotezę istnienia fotonnu wysunął 1905 Albert Einstein na podstawie koncepcji kwantów Maxa Plancka. Opisem właściwości fotonów zajmuje się elektrodynamika kwantowa.

Fragmenty rozszczepienia

promieniotwórcze jądra atomowe tworzone w procesie rozszczepienia jąder ciężkich. Przykład: produktami rozszczepienia uranu 235U są stront 90Sr i cez 137Cs.

Grej, Gray (Gy)

jednostka w układzie SI dawki pochłoniętej energii promieniowania jonizującego, przy której 1 J (1 dżul) zostaje przekazany ciału o masie 1 kg. 1 Gy = 1 J/1kg. Dawna jednostka 1 rad = 1 Gy/100. 1 Gy = 100 rad.

Isomite

nazwa ogniwa jądrowego o mocy do ok. 1 W, działającego w sposób ciągły przez 10 i dłużej lat.

Izotopy promieniotwórcze

oprócz 272 stabilnych izotopów wszystkich pierwiastków znanych jest ok. 2000 ich izotopów promieniotwórczych (radioizotopów), o różnych czasach połowicznego zaniku i rodzajach rozpadu promieniotwórczego. Izotopy promieniotwórcze stosowane są w wielu dziedzinach badań technicznych (np.: w badaniach przepływów - śledząc z zewnątrz układu przemieszczanie się w nim płynu zawierającego domieszkę izotopu promieniotwórczego, lub w badaniach zużycia materiałów - implantując izotop w elementy konstrukcyjne np. silnika i badając zmiany aktywności tego izotopu w oleju silnikowym w czasie pracy), znajdują zastosowanie w przemyśle (izotopowe czujniki poziomu, wagi izotopowe, izotopowe czujniki przeciwpożarowe), medycynie (radiofarmaceutyki, zasilacze izotopowe), biologii (śledzenie obiegu i roli mikroelementów), geologii (radiometryczne metody geologiczne) oraz w badaniach podstawowych (metoda atomów znaczonych, badania dyfuzji, badania strukturalne itd.). Izotopy promieniotwórcze stosuje się również (jako źródła promieniotwórcze) do modyfikacji cech przedmiotów naświetlanych: wywoływania mutacji, sterylizacji, wywoływania zmian w strukturze polimerów, zabijania tkanek nowotworowych.

Jądra superciężkie

jądra o liczbie atomowej Z w obszarze 110 i wyżej.

Jądro atomowe

centralna część atomu o rozmiarach rzędu 10-14÷10-15 m i gęstości ok. 1014g/cm3, zbudowana z Z (Z - atomowa liczba) protonów i A-Z (A to liczba masowa) neutronów (Nukleon). Zawiera w sobie praktycznie całą masę atomu, posiada ładunek elektryczny Zˇe. Istnienie jąder atomowych odkrył E. Rutherford (1911).

Kwant

z łac. quantum = ilość - najmniejsza porcja określonej wielkości fizycznej (np. energii, pędu), o którą może zmienić się ta wielkość w danym układzie. Pojęcie kwantu wprowadził w 1900r. M. Planck na określenie najmniejszej cząstki energii światła.

Magiczna liczba

szczególna kombinacja liczby protonów i neutronów w jądrze prowadzi do podwyższenia stabilności tych jąder w stosunku do jąder sąsiednich. Dla neutronów takimi liczbami są 2, 8, 20, 28, 50, 82 i 126. Takie same liczby są dla protonów z tą jednak różnicą, że nie jest znane jądro zawierające 126 protonów.

Maria

największy reaktor jądrowy znajdujący się w Polsce (Świerk pod Warszawą), uruchomiony w grudniu 1974. Moc cieplna reaktora Marii wynosi 30 MW. Nazwany dla upamiętnienia Marii Skłodowskiej Curie.

Neutron

cząstka elementarna (w historycznym znaczeniu nazwy). Jest barionem o liczbie barionowej B=1, posiada walencyjne kwarki udd, masę równą 939,55 MeV/c2 (tj. 1,6748x10-27 kg). Wraz z protonem (jako tzw. nukleon) jest podstawowym składnikiem jąder atomowych. Swobodny neutron nie jest cząstką trwałą, z czasem połowicznego rozpadu równym 932 s ulega rozpadowi beta na proton, elektron i antyneutrino elektronowe (w jądrze atomowym neutron jest cząstką trwałą). Istnieje antycząstka neutronu: antyneutron posiadający walencyjne kwarki anty-d, anty-d i anty-u. Neutron jest fermionem o spinie 1/2, oddziałuje silnie (hadrony), słabo i poprzez niezerowy moment magnetyczny - magnetycznie. Jest obojętny elektrycznie (stąd nazwa). Neutron jest cząstką przenikliwą, nie powoduje jonizacji, ale może powodować reakcje jądrowe. Istnienie neutronu postulował w 1920 E. Rutherford, odkryty został w 1932 przez J. Chadwicka.

Neutrony natychmiastowe

neutrony emitowane bezpośrednio po rozszczepieniu jądra atomowego w ciągu czasu rzędu 10-6 s.

Neutrony termiczne

powolne neutrony poruszające się z energią kinetyczną ok. 0,025 eV (prędkość ok. 2 km/s). Odpowiada to energii ruchu cieplnego w temperaturze pokojowej (20oC). Neutrony termiczne łatwo wnikają do jąder atomowych wywołując reakcje jądrowe. Neutrony termiczne uzyskuje się spowalniając neutrony prędkie (moderator). Neutrony o nieznacznie większej energii od neutronów termicznych noszą nazwę neutronów epitermicznych, a o energiach mniejszych od neutronów termicznych - neutronów zimnych.

Nuklid

jądro atomowe o określonej wartości liczby atomowej i liczby masowej. Istnieje około 7000 różnych możliwych nuklidów, z których jedynie kilkaset, to nuklidy trwałe.

Oklo

miejscowość w Gabonie. W jej pobliżu, w odkrywkowej kopalni uranu, stwierdzono w 1972r. pozostałości po naturalnym reaktorze jądrowym. Reakcja łańcuchowa trwała ok. 100 000 lat (1,8 mld lat temu), w tym czasie wydzieliło się 15 GWe energii dzięki zużyciu 6 t uranu 235U. Proces był możliwy dzięki znacznie większej niż obecnie zawartości uranu 235U względem 238U (czasy połowicznego zaniku odpowiednio 0,7 i 4,5 mld lat) i odpowiedniemu uwodnieniu złoża.

Okres reaktora

czas (mierzony w sekundach), w którym strumień neutronów zmienia się e (2,718) razy. Ze względów bezpieczeństwa regulację mocy przeprowadza się w taki sposób, aby okres reaktora nie był mniejszy niż 10s.

Opad promieniotwórczy

opad ciał stałych (pyłów promieniotwórczych) powstałych w wyniku atmosferycznego lub naziemnego wybuchu jądrowego. Jest to jeden z elementów rażenia broni jądrowej. W opadzie promieniotwórczym znajduje się ponad 50 różnych pierwiastków promieniotwórczych będących produktami rozszczepienia ładunku jądrowego. Znajdują się w nim też pozostałości nierozszczepionego ładunku oraz produkty aktywacji ładunku i materiałów konstrukcyjnych bomby lub głowicy jądrowej. Większość powstałych izotopów promieniotwórczych jest krótkożyciowa, co powoduje, że powstałe skażenie promieniotwórcze terenu początkowo szybko się zmniejsza. Ilość wytworzonych substancji promieniotwórczych zależy głównie od mocy wybuchu. Poza tym na rozkład pwierzchniowy powstałych skażeń wpływ mają warunki atmosferyczne (np. intensywny opad deszczu lub śniegu zwiększa lokalną wartość opadu o czynnik rzędu 10 000), wysokość przeprowadzenia eksplozji oraz szczegóły konstrukcji ładunku jądrowego. Największy lokalny opad promieniotwórczy wytwarza bomba płaszczowa dużej mocy (rzędu Mt), przy eksplozji przeprowadzonej bezpośrednio na powierzchni gruntu, przy deszczowej pogodzie. W powyższych warunkach opad może wytwarzać moc dawki ekspozycyjnej przekraczającą 10 000 R/h, a więc po kilku minutach może spowodować otrzymanie dawki śmiertelnej. Część substancji promieniotwórczych uwolnionych do środowiska na skutek wybuchu jest wyniesiona w tzw. grzybie atomowym na wysokości ponad 10 km, pyły o małych średnicach wyniesione tak wysoko mogą utrzymywać się w atmosferze miesiące lub nawet lata, prowadząc do zjawiska opadu promieniotwórczego globalnego.

Oppenheimer Jacob Robert (1904-1967)

fizyk amerykański. W latach 1927-1947 profesor University of California w Berkeley i California Institute of Technology w Pasadenie. Od 1947 profesor i dyrektor Institute for Advanced Study w Princeton. Autor prac z dziedziny fizyki jądrowej, kwantowej teorii atomu i cząsteczek dwuatomowych oraz kwantowej teorii promieniowania elektromagnetycznego. W 1939 zapoczątkował, wraz ze swymi współpracownikami, rozwój astrofizyki relatywistycznej, tworząc pierwszy model gwiazdy neutronowej i podając rozwiązanie równań A. Einsteina opisujących kolaps grawitacyjny. Podczas II wojny światowej, w latach 1942-1945, kierował w ośrodku badań jądrowych w Los Alamos pracami nad budową bomby atomowej. W 1952 z przyczyn politycznych został odsunięty od działalności związanej z badaniami jądrowymi. W 1963 otrzymał Nagrodę im. Fermiego.

Paliwo jądrowe

materiał rozszczepialny wykorzystywany do uzyskiwania energii w reaktorach jądrowych. Zawiera najczęściej wzbogacony uran (tj. uran charakteryzujący się większą od naturalnej względną zawartością izotopu 235U, mieszczącą się w granicach od kilku do 90%), w różnych formach fizyko-chemicznych: jako ciało stałe (tlenek, węglik, stop metaliczny, metal; w postaci prętów, pastylek itp.), w postaci ciekłej (jako roztwór siarczanu lub azotanu uranylu) lub jako gaz (sześciofluorek uranu). Drugim materiałem wykorzystywanym jako paliwo jądrowe jest izotop plutonu 239Pu. Szczegółowy rodzaj paliwa dopasowany jest do danego typu reaktora. W czasie umieszczenia paliwa jądrowego w reaktorze wzrasta w nim ilość produktów rozszczepienia i aktywacji, aż do poziomu wymuszającego wymianę danej porcji paliwa jądrowego. Paliwo jądrowe wydobyte z reaktora nazywa się wypalonym (jest to najbardziej radioaktywna postać paliwa jądrowego), po pewnym czasie poddaje się je procesowi oczyszczenia w celu ponownego wykorzystania.

Rad

jednostka dawki pochłoniętej (spoza układu SI). Jest to dawka wytwarzana przez promieniowanie przenikliwe dostarczające 1 kg substancji energię równą 0,01 J. 1 rad = 0,01 Gy (grej) = 0,01 J/kg = 100 erg/g. Moc dawki pochłoniętej wyraża się zazwyczaj w radach na godzinę. Nazwa jest skrótem terminu "roentgen absorption dose", tj. dawki rentgena pochłoniętej.

Radiodatowanie

patrz izotopowe datowanie.

Radioizotopy

patrz izotopy promieniotwórcze.

Reaktywność

stopień odchylenia reaktora od stanu krytycznego. Jeżeli reaktywność równa się 0, reaktor jest w stanie krytycznym. Przy reaktywności większej od zera reaktor jest w stanie nadkrytycznym (moc reaktora rośnie), przy reaktywności ujemnej - reaktor jest podkrytyczny (moc reaktora maleje).

Rem

jednostka dawki skutecznej (równoważnej) (spoza układu SI), 1 rem = 0,01 Sv (siwert). Nazwa jednostki jest skrótem angielskiego terminu "rad equivalent man" (równoważnik radu dla człowieka). W byłym ZSRR jednostka rem funkcjonowała jako ber.

Rentgen, R

międzynarodowa jednostka dawki promieniowania jonizującego (elektromagnetycznego), np. promieniowania rentgena, gamma i in., która w 1 cm3 powietrza powoduje powstanie jonów przenoszących 1 jednostkę elektrostatyczną każdego znaku. Jest to tzw. dawka ekspozycyjna w radioterapii. Używa się też dawki nazwanej rad oraz rem. 1 R = 2,58 x 10-4 C/kg

Scyntygrafia

obrazowa metoda diagnostyczna medycyny nuklearnej, polegająca na wprowadzeniu do organizmu farmaceutyków znakowanych radioaktywnymi izotopami, cyfrowej rejestracji ich rozpadu i graficznym przedstawieniu ich rozmieszczenia. Podstawą tej techniki jest zachowanie się niektórych farmaceutyków w organizmie. Stosowane w śladowych koncentracjach pełnią rolę środka transportowego dla użytego izotopu. Znakowany farmaceutyk wędruje normalnymi fizjologicznymi drogami transportowymi i "gromadzi" się w narządzie, który ma zostać zbadany. Radioizotop emituje promieniowanie radioaktywne (najczęściej gamma), które dzięki wysokiej energii (optimum 100 - 450 keV) przenika z organizmu pacjenta na zewnątrz jego ciała, gdzie zostaje rejestrowane przez gammakamerę. Gammakamera połączona z komputerem rejestruje informację w postaci cyfrowej i dopiero po zakończeniu ujęcia lub badania generuje obraz przedstawiający rozkład kumulacji w organizmie. Scyntygrafia umożliwia ocenę morfologiczną (położenie, wielkość, kształt, strukturę) i funkcjonalną (clearance, przepływ, zdolność gromadzenia - w przypadku np. jodu w tarczycy) narządu.

Siwert, Sv

jednostka dawki równoważnej. Dla promieniowania gamma 1 Sv = 1 Gy (grej), dla innych rodzajów promieniowania współczynnikiem przeliczeniowym między dawką wyrażoną w grejach a dawką wyrażoną w siwertach jest tzw. czynnik jakość (QF, współczynnik skuteczności biologicznej). 1 Sv = 100 rem. Nazwa jednostki upamiętnia R.M. Sieverta.

SNAP, System for Nuclear Auxiliary Power

rząd amerykańskich zasilaczy izotopowych (SNAP 3, SNAP 7, SNAP 9) lub małych reaktorów jądrowych (SNAP 10, SNAP 50) służących do zasilania w energię elektryczną satelitów, automatycznych stacji meteorologicznych itp.

Stos atomowy

patrz reaktor jądrowy.

Świerk

miejscowość położona w pobliżu Otwocka, 35 km na południowy wschód od Warszawy. Od końca lat 50. siedziba Instytutu Badań Jądrowych podzielonego w 1982 na trzy instytuty: Instytut Problemów Jądrowych, Instytut Energii Atomowej - oba z siedzibą w Świerku oraz Instytut Chemii i Techniki Jądrowej z siedzibą w Warszawie na Żeraniu. Wiodący ośrodek polskiej fizyki jądrowej - znajduje się tu jedyny na terenie Polski badawczy reaktor jądrowy Maria.

Uran, uranium, U

pierwiastek chemiczny należący do grupy III B (szereg aktynowców) w układzie okresowym, liczba atomowa 92 (najwyższa wśród pierwiastków występujących w przyrodzie), masa atomowa 238,0. Znanych jest 21 izotopów uranu, najdłużej życiowy jest 238U. W przyrodzie uran występuje w minerałach: blendzie smolistej (z której jest otrzymywany), karnotycie, torbenicie i wielu innych. Srebrzystobiały, ciężki metal, gęstość 19,07 g/cm3, temperatura topnienia 1133°C. Tworzy trzy odmiany alotropowe. Sproszkowany ma własności piroforyczne. W związkach chemicznych występuje na +2, +3, +4 +5 i +6 stopniu utlenienia. Związki uranu są trujące. W temperaturze pokojowej roztwarza się w kwasie solnym. Na gorąco reaguje z tlenem (U3O8), wodorem (UH3), fluorem (UF6, bezbarwne kryształy, łatwo sublimuje, stosowany do rozdziału izotopów uranu), parą wodną, kwasem azotowym, fluorowodorem, stopionymi alkaliami, siarką. W wysokich temperaturach wchodzi w reakcję z azotem, węglem, krzemem, borem, chlorem, kwasem siarkowym. Izotopy 235U, 233U mogą być użyte jako paliwo jądrowe. Związki uranu stosowane są w przemyśle ceramicznym i szklarskim, fotografice, technologii chemicznej.

Niniejsza encyklopedia, której hasła dotyczą zagadnień energetyki i fizyki jądrowej pozostaje w ciągłej budowie. Hasła opracowywane są na bieżąco, wszelkie uwagi prosimy kierować pod adres e-mail nuclear@nuclear.pl.